تحولات سیاسی، اقتصادی و تکنولوژیک در خاورمیانه طی یک دهه اخیر، بهگونهای شتاب گرفتهاند که بسیاری از تحلیلگران از اصطلاح «خاورمیانه جدید» برای توصیف آینده منطقه استفاده میکنند. از امضای پیمانهای صلح تا سرمایهگذاریهای گسترده در زیرساختهای شهری، فناوری و انرژیهای نو، همگی نشانههایی از بازتعریف جایگاه این منطقه در معادلات جهانی هستند.
اما این پرسش مطرح میشود که آیا واقعاً خاورمیانهای متفاوت با گذشته در حال شکلگیری است؟ و اگر چنین است، چه مؤلفههایی در معماری این تغییر نقش دارند؟
۱. تحولات ژئوپلیتیک
کشورهای عربی حوزه خلیج فارس در سالهای اخیر سیاست خارجی خود را بازتعریف کردهاند. از نزدیکی امارات متحده عربی با اسرائیل تا افزایش تعاملات عربستان سعودی با چین، روسیه و حتی ایران، همگی نشان میدهد که محورهای جدیدی در حال شکلگیریاند.
در عین حال، تغییر نگرش ایالات متحده به منطقه و تلاش برای کاهش حضور نظامی خود در خاورمیانه، کشورها را به سمت تقویت همکاریهای منطقهای سوق داده است. ائتلافهای جدید، قراردادهای اقتصادی و تلاش برای حلوفصل درگیریهای مزمن (نظیر یمن یا سوریه) همگی نشانههایی از شکلگیری یک نظم نوین منطقهای هستند.
۲. اقتصاد پس از نفت
اقتصاد نفتی، اگرچه هنوز ستون اصلی درآمد بسیاری از کشورهای منطقه است، اما در حال کاهش سهم خود از برنامههای کلان است. برنامه چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان نمونه بارزی از این تغییر رویکرد است. سرمایهگذاری در حوزههایی مانند گردشگری، انرژیهای تجدیدپذیر، صنعت، و مهمتر از همه شهرهای هوشمند در خاورمیانه نشان از جهتگیری متفاوتی دارد.
کشورهایی نظیر عربستان، امارات، قطر و حتی عمان، با پروژههایی چون NEOM، لوسیل، مصدر و غیره، در حال تعریف آیندهای بدون وابستگی به نفت هستند. این پروژهها نهتنها زیرساختهای فناورانه را توسعه میدهند، بلکه سبک زندگی، محیطزیست و سیاستگذاری شهری را نیز دگرگون میسازند.
۳. شهرهای هوشمند در خاورمیانه؛ نماد آیندهنگری منطقه
یکی از جدیترین نمودهای خاورمیانه جدید، توسعه پرشتاب شهرهای هوشمند در این منطقه است. شهرهایی که از ابتدا با زیرساختهای دیجیتال، انرژی پاک، حملونقل خودران و مدیریت متمرکز منابع طراحی میشوند.
بهعنوان نمونه، پروژه NEOM در عربستان با بودجهای فراتر از ۵۰۰ میلیارد دلار، قرار است شهری بدون آلودگی، با شبکههای هوش مصنوعی، شهروند هوشمند، و معماری پایدار باشد. همچنین، شهر مصدر در امارات نیز بهعنوان یکی از نخستین شهرهای کربنخنثی جهان طراحی شده است.
این روند نشان میدهد که شهرهای هوشمند در خاورمیانه دیگر یک رویا یا پروژه نمایشی نیستند، بلکه به بخشی جداییناپذیر از سیاستهای توسعه منطقهای تبدیل شدهاند.
۴. نقش ایران در معماری خاورمیانه آینده
ایران نیز با وجود چالشهای اقتصادی و تحریمهای بینالمللی، تلاشهایی برای بازیابی نقش استراتژیک خود در منطقه دارد. حضور فعال در مذاکرات منطقهای، توسعه زیرساختهای حملونقل (نظیر کریدور شمال-جنوب)، و رشد استارتاپها و شهرهای فناورانه در کلانشهرهایی چون تهران، مشهد و شیراز، از جمله اقدامات ایران در این مسیر است.
در صورت تسهیل روابط بینالمللی و استفاده از ظرفیتهای داخلی، ایران میتواند در معماری خاورمیانه جدید نقش پررنگتری ایفا کند؛ بهویژه در حوزههایی مانند توسعه پایدار شهری، صادرات دانش فنی، انرژی خورشیدی و دیجیتالسازی خدمات شهری.
جمعبندی
خاورمیانه امروز، دیگر صرفاً منطقهای نفتخیز با درگیریهای نظامی نیست. کشورها در حال تعریف مجدد نقش خود در آینده جهان هستند. دیپلماسی هوشمند، اقتصاد دانشبنیان، و توسعه شهری پایدار همگی عناصر شکلدهنده به این خاورمیانه جدیدند.
بدون تردید، شهرهای هوشمند در خاورمیانه بهعنوان ویترین این تغییرات، نشاندهنده نوع نگاه و جهتگیری کشورهای منطقه در مسیر توسعه هستند. اگر این روند ادامه یابد، خاورمیانه میتواند در دهه آینده، بهجای تصویر منطقهای بحرانخیز، به الگویی از پیشرفت فناورانه و همگرایی منطقهای تبدیل شود.
بدون دیدگاه